رفتار موجودات زنده از میل به بقا، هم بهعنوان یک فرد و هم بهعنوان یک گونه، سرچشمه میگیرد. رفتار در طبیعت بر پایه رفتارهای غریزی شکل گرفته و همچنین تحت تأثیر یادگیری، تجربه، هوش و تواناییهای شناختی قرار دارد. هنگام نگهداری از طوطیها در اسارت، باید درک کنیم که رفتار آنها تحت تأثیر عوامل گوناگونی از جمله عوامل ژنتیکی است. برای شناخت رفتار طوطیها، لازم است اصول رفتارشناسی (اتولوژی) را بیاموزیم.
در زیستگاه طبیعی، گلههای بزرگ طوطیها در محلهای استراحت شبانه، مانند درختان بلند در حاشیه جنگل، فضاهای باز داخل جنگل یا جزیرههای کوچک در رودخانهها و دریاچهها، گرد هم میآیند. با طلوع خورشید، جفتها یا گروههای کوچک از محل استراحت خارج شده و به سوی محلهای تغذیه پرواز میکنند. طوطیها بهطور طبیعی پرندگانی محتاط و خجالتی هستند. رژیم غذایی آنها بسیار متنوع است و هنگام تغذیه ترجیح میدهند بهجای پرواز، از شاخهای به شاخه دیگر بالا بروند.
طوطیها حیواناتی اهلینشده، بسیار باهوش، اجتماعی و طعمه هستند. برای درک رفتار آنها باید به یاد داشت که این رفتار طی دستکم ۴۰ تا ۶۰ میلیون سال تکامل یافته است. رفتار طوطیها برای بقای آنها، هم بهعنوان یک فرد و هم بهعنوان یک گونه، طراحی شده است. جالب است بدانیم که تاریخچه انسان خردمند (Homo sapiens) تنها حدود ۳۰۰ هزار سال است.
هنگام نگهداری طوطیها در اسارت، باید پیشینه تکاملی رفتار آنها را درک کنیم تا بتوانیم واکنش مناسبی نشان دهیم. فراموش نکنیم که طوطیها پرندگانی اهلی نشده هستند و خویشاوندان نزدیک آنها همچنان در زیستگاههای طبیعی خود زندگی میکنند. این تفاوت مهمی با حیوانات اهلی دارد؛ زیرا حیوانات اهلی معمولاً دیگر جمعیتهای طبیعی و وحشی ندارند، مگر آنهایی که فرار کرده یا رها شده باشند.
طوطیها در اسارت زندگی میکنند، اما حیوانات خانگی اهلی مانند سگ و گربه اصولاً در اسارت محسوب نمیشوند، زیرا طی هزاران سال در کنار انسان تکامل یافتهاند. سگها دارای صدها نژاد مختلف با ویژگیهای رفتاری گوناگون هستند که از طریق اصلاح نژاد و انتخاب مصنوعی ایجاد شدهاند. این نژادها برای اهدافی مانند نگهبانی، شکار، گلهداری یا همراهی انسان پرورش یافتهاند. با وجود این تفاوتها، همه آنها متعلق به یک گونه هستند؛ همانطور که اسب، گاو، گوسفند، خوک و مرغ نیز گونههای اهلی محسوب میشوند.
در مقابل، طوطیها نژادهای مختلف ندارند، بلکه گونههای مختلف دارند و هر گونه ویژگیها و رفتارهای خاص خود را برای بقا در طبیعت حفظ کرده است. طوطیها برای خدمت به انسان تکامل نیافتهاند و رفتار آنها نیز برای برآورده کردن نیازهای انسان طراحی نشده است.
همانگونه که ناآگاهی از رفتار طبیعی یک نژاد سگ میتواند باعث بروز مشکلات رفتاری شود، درباره طوطیها نیز اگر سرپرست از نیازها و رفتار طبیعی یک پرنده اهلینشده، بسیار باهوش و طعمه آگاهی نداشته باشد، بروز مشکلات رفتاری کاملاً قابل پیشبینی است.
بیشتر پرورشدهندگان و فروشندگان طوطیها دانش و تخصص لازم برای نگهداری صحیح از آنها را ندارند و نمیتوانند اطلاعات کافی درباره رفتار و آموزش طوطیهای خانگی ارائه دهند. این وضعیت تا حدی شبیه برخی پرورشدهندگان سگ است که توانایی آموزش صحیح تولهسگ را ندارند. به همین دلیل، دامپزشکان و پرورشدهندگان سگ معمولاً توصیه میکنند صاحبان سگ در کلاسهای آموزش تولهسگ شرکت کنند تا با رفتار طبیعی حیوان آشنا شوند. هدف از این آموزشها، پیشگیری از مشکلات رفتاری و تأمین رفاه حیوان است.
طوطیها از نظر ساختار و رفتار، حیوانات طعمه هستند
یکی از ویژگیهای آناتومیکی مهم طوطیها، محل قرارگیری چشمهای آنهاست. چشمهای طوطی در دو طرف سر قرار دارد و این ویژگی به آنها امکان میدهد تقریباً تمام محیط اطراف خود را زیر نظر داشته باشند. احساس ناامنی نیز یکی از ویژگیهای طبیعی حیوانات طعمه است.
هنگام نزدیک شدن یا تعامل با طوطی، باید به خاطر داشت که انسان از دیدگاه طوطی ویژگیهای یک شکارچی را دارد. پرندگان شکاری چشمهایی روبهجلو دارند و نگاه مستقیم آنها نشانه شکار است. بنابراین، از دید یک طوطی، زبان بدن و رفتار انسان تأثیر مستقیمی بر احساس امنیت و رفتار او دارد.
نزدیک شدن مستقیم به طوطی، خیره شدن به او یا لبخند زدن همراه با نشان دادن دندانها میتواند برای پرنده تهدیدکننده و ترسناک باشد و باعث ایجاد اضطراب و ناامنی شود. برای جلوگیری از مشکلات رفتاری و حفظ رفاه طوطی، صاحبان باید همواره به خاطر داشته باشند که طوطی یک حیوان طعمه است و رفتارشان را متناسب با این ویژگی تنظیم کنند.
انتخاب همقفس برای طوطی
برای پیشگیری از مشکلات رفتاری، توصیه میشود هنگام نگهداری طوطی بهعنوان حیوان خانگی، طوطی دیگری از همان گونه بهعنوان همدم انتخاب نشود.
اگر یک طوطی نر و ماده با هم نگهداری شوند، ممکن است با فعال شدن هورمونهای جنسی، رفتارهای جفتیابی و تولیدمثل آغاز شود. در این شرایط، پرندگان معمولاً قلمروطلب، حساس و مضطرب میشوند. در طبیعت، جفتها برای این دوره به دنبال محیطی آرام و خصوصی میگردند، اما در محیط خانه فضای کافی برای انجام رفتارهای طبیعی جفت وجود ندارد. در نتیجه، اگر میان آنها پیوند جفتی شکل بگیرد، مشکلات جدی رفاهی ایجاد میشود؛ و اگر چنین پیوندی نیز شکل نگیرد، باز هم رفاه پرندگان کاهش مییابد.
تخمگذاری نیز برای یک طوطی خانگی به نفع سلامت و رفاه او نیست. این فرایند میتواند موجب مشکلات رفتاری جدی و همچنین بیماریهای مختلف شود. بنابراین، هم برای سلامت طوطی و هم برای آسایش صاحب آن، بسیار مهم است که تا حد امکان از فعال شدن رفتارهای جنسی و تولیدمثلی در طوطیهای خانگی جلوگیری شود.
اجتماعی بودن
در طبیعت، طوطیها از زمان تولد تا پایان عمر تقریباً هرگز تنها زندگی نمیکنند. آنها در گروههای خانوادگی و گلههای بزرگ زندگی میکنند. بیشتر گونههای طوطی بهصورت کلونی تولیدمثل نمیکنند؛ بلکه در فصل تولیدمثل، هر جفت از گله جدا شده و برای یافتن محل مناسب لانهسازی و تولیدمثل به جستوجو میپردازد. علاوه بر این، طوطیها در محلهای تغذیه و آبشخورهای مشترک نیز تعاملات اجتماعی گستردهای با یکدیگر دارند.
البته استثناهایی نیز وجود دارد. برای مثال، طوطی راهب (Monk Parakeet) و کانور پاتاگونی (Patagonian Conure) از گونههایی هستند که بهصورت کلونی تولیدمثل میکنند.
همنشینی و داشتن همراه را میتوان یکی از نیازهای اساسی برای رفاه طوطیها دانست. در طبیعت، آنها عضوی از یک جامعه کوچک هستند که میتوان آن را با یک روستای کوچک مقایسه کرد؛ جامعهای که اعضای آن سالها یکدیگر را میشناسند. تنهایی یکی از مهمترین عوامل بروز مشکلات رفتاری در طوطیها است.
در زیستگاه طبیعی، طوطیها در کنار گونههای مختلف پرندگان و سایر جانوران زندگی میکنند. تشکیل پیوند جفتی در طبیعت فرآیندی پیچیده و هدفمند است و بهصورت تصادفی اتفاق نمیافتد. زمانی که طوطیها به سن بلوغ جنسی میرسند، طوطیهای خانگی قادر نیستند همان تعاملات طبیعی را که در طبیعت تجربه میکنند، داشته باشند. رفتارهای جفتیابی، یافتن محل مناسب برای لانه، تولیدمثل و پرورش جوجهها همگی فرآیندهایی بسیار پیچیده هستند.
زمانی که پرندگان از نظر هورمونی فعال میشوند، بروز مشکلات رفتاری ناشی از احساس ناامنی، مانند قلمروطلبی، رفتارهای دفاعی، گاز گرفتن، پرکنی و حتی آسیبرساندن به خود، چندان دور از انتظار نیست.
برای حفظ سلامت و رفاه پرندگان، باید از ایجاد شرایطی که رفتارهای جفتیابی یا تولیدمثل را در محیطهای بسیار غیرطبیعی اسارت تحریک میکند، جلوگیری شود.
همچنین باید در نظر داشت که جفتهای طوطی در طبیعت نیز بهطور مداوم و بیستوچهار ساعته در کنار یکدیگر نیستند. تعاملات اجتماعی درون گله بسیار پیچیده است. بنابراین، قرار دادن یک طوطی نر و ماده از یک گونه در یک قفس، یا حتی در یک آشیانه بزرگ، در شرایطی که فضای کافی و حریم خصوصی وجود ندارد، میتواند رفتاری غیرطبیعی محسوب شود.
اگر دو طوطی ماده از یک گونه با هم نگهداری شوند، غیرمعمول نیست که هر دو از نظر هورمونی فعال شده و شروع به تخمگذاری کنند؛ وضعیتی که مطلوب نیست. نگهداری دو طوطی نر از یک گونه ممکن است موفقیتآمیز باشد، اما در این حالت نیز باید احتمال بروز رفتارهای تهاجمی و قلمروطلبانه را در صورت ناسازگاری آنها در نظر گرفت.
به دلایل مختلف، توصیه میشود هنگام انتخاب همراه برای یک طوطی خانگی، از انتخاب طوطی دیگری از همان گونه خودداری شود. همراهی با پرندگان گونههای دیگر میتواند گزینه مناسبتری باشد.
چارلز داروین در کتاب مشهور خود «خاستگاه گونهها» که در سال ۱۸۵۹ منتشر شد، اشاره کرده است که میزان رفتارهای تهاجمی درون یک گونه معمولاً بسیار بیشتر از رفتارهای تهاجمی میان گونههای مختلف است. این مشاهده را میتوان بهسادگی با مشاهده رفتار پرندگان در طبیعت تأیید کرد.
در بسیاری از موارد، همراهی با گونهای متفاوت میتواند بهخوبی نیاز اجتماعی طوطی را برآورده کند. همانگونه که رابطه میان انسانها با سگها، گربهها یا اسبها نوعی غنای اجتماعی ایجاد میکند، ارتباط میان طوطی و پرندگان گونههای دیگر نیز میتواند نقش مشابهی داشته باشد.
البته این به آن معنا نیست که پرندگان گونههای مختلف باید بهطور پیشفرض در یک قفس نگهداری شوند. برای مثال، یک کاکادو ممکن است خارج از قفس همراه و دوست بسیار خوبی برای یک لاوبرد (طوطی برزیلی) باشد و حتی میان آنها دوستی عمیقی شکل بگیرد؛ اما نگهداری این دو در یک قفس مشترک میتواند خطرناک باشد، زیرا احتمال دارد پرنده کوچکتر قربانی رفتارهای تهاجمی شود. این وضعیت را میتوان با خشونت خانگی ناشی از کمبود فضای زندگی و نبود حریم خصوصی مقایسه کرد.
بنابراین، مشاهده دقیق رابطه میان پرندگان و نظارت بر تعاملات آنها برای پیشگیری از درگیری و تنش ضروری است.
گونههای کلونیزی
باید توجه ویژهای به گونههایی داشت که در طبیعت بهصورت کلونی تولیدمثل میکنند. برای مثال، طوطی راهب (Monk Parakeet) لانههای بزرگی میسازد که چندین جفت در آن زندگی میکنند و هر جفت بخش اختصاصی خود را برای لانهسازی دارد.
همچنین کانور پاتاگونی (Patagonian Conure) از گونههای شاخص کلونیزی است. این پرندگان، مشابه پرستوهای ساحلی و زنبورخوارها، تعداد زیادی حفره لانه را در دیوارههای خاکی یا صخرهای ایجاد میکنند.
در صورت تکثیر این گونهها در اسارت، بسیار مهم است که امکان زندگی و تولیدمثل در کنار همنوعان خود را داشته باشند. اما اگر بهعنوان پرنده خانگی نگهداری میشوند، لازم است فرصت تعامل فراوان با اعضای خانواده انسان و همچنین سایر گونههای پرندگان را داشته باشند و تا حد امکان بخشی از یک گروه اجتماعی باشند تا از نظر ذهنی و رفتاری به اندازه کافی تحریک و غنیسازی شوند.
